Hoe beïnvloedt het autonome zenuwstelsel psychische klachten?

Wat is het autonome zenuwstelsel?

Het autonome zenuwstelsel regelt automatisch vitale functies zoals ademhaling, hartslag, spierspanning en spijsvertering. Maar bepaald ook ons vechten, vluchten en bevries toestand. Het bestaat uit drie delen, zoals uitgewerkt in de polyvagaaltheorie van Dr. Stephen Porges:

1. Ventrale vagale toestand (veilig en verbonden)

• Je voelt je kalm, verbonden, helder.
• Neurotransmitters: oxytocine (verbondenheid), acetylcholine (rust).

1. Sympathische toestand (actieve stress/reactie)

• Je gaat in vechten of vluchten.
• Neurotransmitters: adrenaline, noradrenaline, cortisol (activering).

1. Dorsale vagale toestand (bevriezing/instorting)

• Je voelt je afgesloten, verdoofd of dissociatief.
• Neurotransmitters: endorfines, opioïden, en een daling van dopamine.

Volgens Porges werkt dit systeem hiërarchisch: bij veiligheid gebruik je de ventrale vagale route. Bij dreiging schakel je over naar vecht/vlucht (sympathisch), en bij overweldigende stress naar bevriezing (dorsaal vagale). Dit bepaalt hoe je lichaam en geest reageren.

Hoe beïnvloedt dit psychische klachten?

Wanneer je zenuwstelsel chronisch in overdrive staat – bijvoorbeeld door trauma, langdurige stress of jeugdige emotionele verwaarlozing – raakt het ontregeld. Je kunt dan last krijgen van:

• Angst, paniek of prikkelbaarheid
• Vermoeidheid of burn-out
• Onverklaarde lichamelijke klachten (SOLK)
• Gevoelens van leegte of dissociatie
• Emotionele gevoelloosheid of depressieve klachten

Veel therapieën richten zich op je gedachten, maar bij een overbelast zenuwstelsel is lichaamsgerichte therapie vaak effectiever.

Behandelingen die het zenuwstelsel kalmeren

1. Somatic Experiencing (Peter Levine)

Deze therapie helpt je om spanningen die zijn vastgezet in je lichaam, geleidelijk te ontladen. Zo herstelt de veerkracht van je zenuwstelsel.

2. Polyvagale therapie (Deb Dana)

Je leert om signalen van veiligheid te herkennen, je systeem te reguleren, en om stap voor stap meer in de ventrale vagale toestand te komen.

3. EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing)

EMDR is effectief bij trauma, paniek en overprikkeling. Door het verwerkingsmechanisme van de hersenen te activeren via oogbewegingen, wordt het zenuwstelsel minder snel getriggerd door oude dreigingen. Dit verlaagt de sympathische stressreactie én versterkt de ventrale vagale toestand.

4. Traumagerichte cognitieve gedragstherapie

Waar nodig wordt gewerkt aan belemmerende overtuigingen die voortkomen uit langdurige stress- of overlevingsstand.

Wanneer is het tijd om hulp te zoeken?

Als je merkt dat je lichaam vaak ‘aan’ staat of je moeite hebt met ontspannen of contact maken, kan je autonome zenuwstelsel ontregeld zijn. Klachten die blijven terugkomen, ondanks praten of analyseren, vragen vaak om een diepere, lichaamsgerichte benadering.

Hulp bij GOB Praktijken

Onze psychologen en therapeuten zijn gespecialiseerd in lichaamsgerichte therapie, trauma en stressregulatie. We combineren kennis van de polyvagaaltheorie, EMDR en Somatic Experiencing voor een aanpak die zowel wetenschappelijk onderbouwd als mensgericht is.